Bir hatırat okuyorum; Osmanlı’nın şeyhülislamlarından Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi’nin oğlu Suat Hayri Ürgüplü’ye ait bu hatıralar, Türk basınının duayenlerinden Oktay Ekşi tarafından kitap haline getirilmiş. Suat Hayri Ürgüplü, 1940’lardan 1970’lerin ortalarına kadar Türk siyasetine damga vurmuş bir isim. İlginç bir kişilik. Anlattıkları da bir o kadar ilginç…
Siyasetin içindeki rant kavgalarından tutun da, suçlamalar, ihanetler, sürgünler, kulis dedikoduları, kamu görevini kötüye kullanmalar, oyun içinde oyunlar, ekonomik sıkıntılar, zamlar, darbe söylentileri, muhtıralar, bedavacılıklar, çapkınlıklar, ideolojik kavgalar, yüce divanlar, koalisyonlar, ittifaklar ve benzeri yakın siyasi tarihimize ait ilginç bilgiler aktarmış. Tabii hatıratlara temkinli yaklaşmak, kişisel hırs ve intikam duygularıyla yazılmış şeylere itibar edip etmemek de artık okuyanın becerisine ve bilgisine kalıyor.
Ürgüplü, 1939-42 arası İkinci Dünya Savaşı’nın getirdiği ekonomik sıkıntılardan ve yüksek zamlardan da bahsetmiş. O tek partili dönemde bir milletvekili çıkıp parti grubu toplantısında; “Bazı kimselerin evvelden fiyat zammından haberdar olup evlerine şeker aldıkları”nı iddia edip, sonrasında bu kişinin kim olduğunu açıklaması yönünde baskılar gelince de “Benim alışveriş ettiğim Hal’deki bir bakkaliyeden Milli Eğitim Bakanımız zamdan bir gün önce sandıkla şeker aldırmıştır.” diyerek de bombayı patlatmış. Tabii bu açıklamayı yapan Kazım Nami Duru, bir daha milletvekili seçilemeyerek dürüstlüğünün bedelini ödemiş.
Yine 1942’de bir gün Suat Hayri Ürgüplü, kendisine Bakanlık teklif edilince “Ben adliyeden geldim. Hakimlik, avukatlık yaptık. Olsa olsa adalet bakanlığı yapabilirim.” demesine rağmen Gümrük ve Tekel Bakanı yapılmış. Sonra bu görevdeyken bazı siyasi devlet yetkililerinin yurtdışından gümrüksüz bir şekilde içeriye sokmaya çalıştığı hediye adı altındaki değerli eşyalarına gümrük uygulayınca tabii şimşekleri üstüne çekmiş. Sadece yurtiçine değil, yurtdışına diplomatik dokunulmazlıklarını kullanarak altın, döviz kaçırıp avantajlı ülkelerde bozduran, hatta bunu yaparken yakalanan diplomatik ve siyasi kişilerden ve eşlerinden de bahsediyor.
Dönemin hükümetinin alkollü içkilerle ilgili politikası da ilginç mesela… Rakıya yüksek zam yapıp, özel rakı yapımını yasaklamış, biranın fiyatını indirerek düşük alkollü içkilere yönelinmesini sağlamışlar. Bunu uygulayan Suat Hayri Ürgüplü’nün bir Osmanlı şeyhülislamının oğlu olduğunu, milli ve manevi değerlerine bağlı olduğunu da hatırlatalım. Bu anlattığımız, devlet göreviyle ilgili bir icraattır. Aynı kişi, Tekel Genel Müdürlüğü’nde 300 daktilo kadrosu olduğu halde sadece 65-75 kişinin daktilo kullanabildiğini ve bu kadro israfını da engellediğini anlatıyor.
Ürgüplü, bugün de geçerli olan siyasi bir ilkeyi de ortaya koymuş; “Bizde devlet adamlarıyla ve parti erkanıyla eğer çok yakın dostluğunuz yoksa doğru, açık sözlü konuşma, tartışma daima tehlikeli ve zararlı olur. Daima açık kapılı, kaçamaklı, yoruma uygun konuşma yapacaksınız. Hatta dostunuz bile mevkii ilerledikçe açık ve zıt fikirlerinizden hoşlanmamaya başlar. Bu Şark’ın çok kötü bir adetidir ve çok zararlıdır.” diyor. İktidar ve siyaset çekişmesini de “Bir taraf sövüyor. Siyaset, terbiye ve ahlak tamamen bırakılmış. Diğer taraf küsüp çekiliyor. Her yerde konuşurken de milleti ikiye bölüyor…Devletin her işi bırakılmış. Şahsi kin ve garezlerle uğraşıp duruyoruz. Bu da şiddetlenmiştir. Çok ayıp, rezil hal almıştır.” diyerek isyan ediyor.
Tam demokrasiye henüz geçilemeyen o dönemin şartlarını ve bugün yaşananları kıyaslayınca özellikle suçlamalar ve kavgalar yönüyle benzerliklerin olması, demokrasi ve çağdaşlık yolunda halen istenen seviyeye gelemediğimizin ispatı olsa gerek. Rahmetli Süleyman Demirel’in acı ama “şimdilik” gerçek bir sözü de tam buraya uyuyor; “Devlet yönetimi iki delikli kavala benzer, kim gelirse gelsin aynı sesi çıkarır.”
Son sözü Ürgüplü’ye bırakıyorum; “Dünya yalnız dönmüyor, çok çalışıyor. Ya biz? Ya biz?”
*Yazıda, Oktay Ekşi’nin Suat Hayri Ürgüplü’nün hatıralarını derlediği MD Yayıncılıktan çıkan “Beyefendi” kitabından alıntılar yapılmıştır.