Bu haftaki yazımızda, bir Aralık gününde (20 Aralık 1873) gözlerini dünyaya açıp, yine bir Aralık gününde (27 Aralık 1936) sırtını çevirdiği dünya nimetlerine veda eden Mehmet Âkif Ersoy’un farklı yönlerinden bahsedeceğiz.

İstiklal Marşı’mızın kabulünün 100. yılı olması nedeniyle 2021 yılının “Mehmet Âkif Ersoy ve İstiklal Marşı Yılı” olarak devletimiz tarafından ilan edildiğini de tekrar hatırlatalım.

Dedim ya Âkif’in farklı yönlerinden bahsedeceğim bu yazıda… Başlayalım o halde!

Âkif’in en göze çarpan özelliği, yaşadığı dönemde Türk ve İslam dünyasının yaşadığı kültürel yabancılaşma ile birlikte, gelişmeye engel olan taassup yani bağnazlığa getirdiği eleştiridir.

Dönemin Batı hayranı ve kendi kültüründen kopmuş köksüz aydınlarıyla, her yeniliği dini sebep göstererek reddeden, birçoğu beşik ulemalığı* ürünü medreselileri, yenilik adına vahiy inse karşı çıkacak kadar bağnaz olmakla eleştirir.

Aydını ve halkı, yaşadığı çağın tanıklığını dahi yapamamakla tenkit ederek, İslam’ın özünden uzaklaşmalarını da; “İnmemiştir hele Kur’an, bunu hakkıyla bilin, / Ne mezarlıkta okunmak, ne de fal bakmak için” şeklinde ifade eder.

Bunu derken “Alınız ilmini Garbın (Batının)…” diyerek bilimi işaret eder.

Ne kadar da günümüze hitap ediyor değil mi, taa 100 yıl öncesinden…

Âkif, “Millet-i Merhume” yani ölmüş millet olarak tabir ettiği bilinçsiz bir kitleye tek kurtuluş yolu olarak çalışmayı işaret eder.

Japonya’dan Amerika’ya kadar dünyadaki tüm gelişmelerden haberdardır.

Baytarlık (veterinerlik) eğitimi almıştır.

Kendisini Batı’daki ilmi çalışmalardan haberdar eden bu okuldaki hocası Dr. Rıfat Hüsamettin Bey, hem kuduz aşısını bulan Pasteur’ün öğrencisi, hem de Türkiye’nin ilk mikrobiyoloji uzmanlarındandır.

Yine 1919’larda “Yarının ilmi nedir, hâlbuki? Gayet müdhiş:/Maddenin kudret-i zerriyyesi uğraştığı iş” diyerek atom konusunu geleceğin ilmi olarak ilan eder.

İttihat ve Terakki mensubu olan Âkif, I. Dünya Savaşı yıllarında Teşkilat-ı Mahsusa** adına Almanya ve Arabistan’da görev yapmış, mütareke döneminde de mandacılığın karşısında durmuştur.

Ardından işgal ve Milli Mücadele yıllarında 12 yaşındaki oğlu Emin’i de yanına alarak Ali Şükrü Bey ve Kuşçubaşı Eşref ile birlikte Ankara’ya geçmiş, karış karış yurdu dolaşıp, milleti milli mücadeleye çağırmış, Balıkesir Zağanos Paşa Camii ile Kastamonu Nasrullah Camii’nde verdiği vaazlarında camide aynı zamanda ilim ve fennin önemini de anlatmıştır.

1920 yılı Ocak ayında Balıkesir Zağanos Paşa Camii’nde cami cemaatinin yüzüne kürsüden; “Ey Müslüman” diye söze başlayıp, “Cihan altüst olurken seyre baktın öyle durdun da; bugün bir serserisin, derbedersin kendi yurdunda!” şiirini bir tokat gibi çarparak milleti Milli Mücadele saflarında birleşmeye davet etmiştir.

Büyük Taarruz esnasında düşmanın çekilirken yakıp, yıktığı Bilecik’te yangını söndürmek için kovalarla su taşımıştır.

Âkif’in Türk Milletine belki de en büyük hizmetlerinden birisi ve pek bilinmeyeni de İngiliz Casusu Mustafa Sagir Olayı’dır.

Milli Mücadele yıllarında 1920’de Ankara’ya gelen, kendini önceleri Milli Mücadele yanlısı bir mücahit olarak gösterip, güven kazanan, Mustafa Kemal ile görüşmeyi dahi başaran, Mehmet Âkif’in Taceddin Dergahı’nda misafir ettiği Mustafa Sagir, bu dergahı mektuplaşma adresi olarak kullanmaya başlar.

Sürekli mektup akışı Âkif’in dikkatini çeker.

Bir gün gelen mektubun dışı yırtılınca içindeki sayfalarca mektupta hiçbir yazı olmadığını gören Âkif iyice kuşkulanır ve zarfı tamamen açar.

Katlanmış sayfaları tutan bir tabakada sadece havadan sudan bahseden birkaç satırdan başka tüm diğer sayfaların boş olması üzerine Âkif’in dikkati üzerine bu mektuplar incelemeye alınır.

Kimyager Refik Avni Bekman tarafından yapılan incelemeler sonucunda bu yazıların amonyak kullanılarak yazılmış kırmızı yazılar olduğu, kimyevi müdahale olmaksızın okunamayacağı anlaşılmış.

İçinde birçok istihbarat bilgisi ele geçirilmiş.

Mustafa Kemal’e suikast hazırlığı yapıldığı böylece ortaya çıkarılmıştır.

Mustafa Sagir, İstiklal Mahkemesi tarafından yargılandıktan sonra 1921’in Mayıs’ında idam edilir.

Milli Mücadele, henüz kazanılmadan olası bir sekteye uğramaktan böylece kurtarılmış olur.***

Bazılarının Âkif ile Atatürk’ü kavgalı gösterme gayretini sadece bu olay dahi tekzip eder.

Âkif’in şairliği, edebiyatçılığı, güreş yeteneği, İstiklal Marşı yazımı süreci sıkça anlatılır ama yukarıdaki özellikleri pek bilinmez.

Bu nedenle bilgiyi paylaşalım, başkalarına ulaştıralım.

Yazımızı Mithat Cemal Kuntay’ın Âkif’i özetleyen şu satırlarıyla bitirelim: “Hiçbir kapı, altından geçerken onu eğilmeğe mecbur edemedi. O, bu saray parçalarının yüksek tavanları altında küçülmedi.”

Âkif’i vefatının 85. yılında rahmetle anıyorum.

*Beşik Ulemalığı: Osmanlının son üç asrında ilmî alanda çöküşe yol açan, ilmiye sınıfında makamın babadan oğula geçmesi uygulaması olarak özetlenebilir.

** Teşkilat-ı Mahsusa: Osmanlı Devleti’nin, Enver Paşa tarafından kurulan istihbarat ve operasyon kurumu

*** Bu yazıda Türk Ocakları Çerkezköy Şubesinin Prof. Dr. Salim Çonoğlu ve Yasin Yavuz’un editörlüğünde yayınladığı Mehmet Âkif Ersoy – Çetin ve Sessiz Bir Volkan” armağan eserinden yararlanılmıştır.

25 Aralık 2021

Burak CANDAŞ