Ancak monarşiden cumhuriyete geçişi ortaya koyan ve sonrasında hür bir milletin ideallerini, hayallerini somutlaştırmaya yönelik bir çalışmadır.
Ahmet Ağaoğlu, bugünlerde ismini çokça duyduğumuz Azerbaycan’ın kültür başkenti Şuşa’dan bir aileye mensup olup bu ülkeden eğitim için Avrupa’ya giden ilk kişidir.
Sorbonne Üniversitesi’nde hukuk ve şarkiyat eğitimi almıştır.
1900’lerin başında Türklere karşı Ermeni saldırıları ve Rus desteğine karşı kurulmuş olan Difai örgütünde görev yapmış.
İttihat Terakki Cemiyeti’ne katılıp Rusya Müslümanlarına birçok Osmanlı Türk aydınını öğretmen olarak gönderme görevini ifa etmiştir.
Ülkemizde Türk Yurdu, Türk Ocağı, Türk Bilgi Derneği vb. birçok milliyetçi, Türkçü oluşumun kuruluşunda yer almıştır.
Meşhur Kafkas İslam Ordusu’nda siyasi danışmanlık yapmıştır.
Türkçe, Farsça, Rusça, Fransızca ve Arapça dillerini bilen bir Türk aydınıdır.
Daha birçok özelliği var ama asıl konumuzdan uzaklaşmış olmamak için kısa kesiyorum.

Yazdığı “Serbest İnsanlar Ülkesi” eseri 1930’da basılmış.
Bu eserinde hürriyet ve demokrasi kavramları üzerinde durarak kendi deyimiyle “Cumhuriyetin manevi cepheden ideolojisini kurmak” cesaretini göstermiştir.
Olay, istibdat (baskı) döneminde yaşayan bir Türk’ün kendini esir olarak görmesi, zincirlerini kırması ve hür olmak için “Serbest İnsanlar Ülkesi”ne girişiyle başlar.
Ülke girişinde bekçiler durdurur ve ona dört soru sorar: 1. Nefsine hakim misin? 2. Doğruyu sever misin? 3.Hakikate tahammülün var mı? 4. İzzet-i nefis sahibi misin?
Bu sorulara evet cevabını verip ülkeye giriş yapar.
Ülkedeki pirler onu karşılar ve eğitmeye başlarlar.
Bu ülkede en önemli şey hürriyettir.
Yalan, riya, dalkavukluk, jurnalcilik, korkaklık, başkalarının hakkına söz veya işle tecavüz, hile, fesat yasaktır ve ağır cezaları vardır.
Hakkı müdafaa etmek, çalışmak, denetim, dayanışma, hesap verebilirlik bir vatandaşlık görevidir.
İşler, tecrübe ve uzmanlık sahipleri tarafından görülür.

Romandaki kahramanımız bu şartlar karşısında hür olmanın ne kadar zor olduğunu düşünür.
Çünkü yıllarca istibdat altında ezilenlerin hürriyet ile aşılanması hiç kolay değildir.
Çünkü istibdat ruh ve kalpte hüküm sürer, buraya yerleşir.
Söküp atmak zordur.
Hür olabilmek için kuvvetli, cesur ve azimli olmak gerekir.
Pirler der ki; “Hürriyetle casusluk, jurnalcilik yan yana yaşayamaz.
Casusluk olan yerde hürriyet olamaz; hürriyet olan yerde de jurnalcilik olamaz.
Çünkü istibdadın kullandığı en etkili araç jurnalciliktir.”
Eserde, gençlerin maddiyata çok dalmaları, kısa yoldan zengin olmak için yüksek beşeri ve vatani hassasiyetlerden uzaklaştıkları ve bunun sonucunda da hayal güçleri boş ve kof, seciyelerinin gittikçe gevşekliğe doğru eğildiğini ifade eden eleştiriler de mevcuttur.
Memleket işleri ehliyetsizlere verilirse, genel ahlakın da bozulacağı vurgulanır.
Çünkü gençlerin, başarılı olmak için yol ararken gördüğü örneklerde ehliyet ve fazilet olmadığından ilme, fenne, ciddiyete, çalışkanlığa, doğruluğa kıymet vermeyip, bunların yerine dalkavukluğa, kurnazlığa, hile ve desiseye yanaşacakları endişesi aktarılır.
Ve bunun sonucunda da gerek fertler gerekse devlet gittikçe alçalır ve sonunda tamamen bozulur.
Eğer hürriyetin kıymeti bilinmezse yeniden esaretin başlayacağı şu acı misalle ortaya konulur: “Ah biz ne kadar acemi imişiz!
Elimize kolaylıkla geçen hürriyetin (Meşrutiyet kastediliyor) kendi kendine yaşayacağını zannettik, atıl ve batıl durarak seyre koyulduk.
Halbuki hürriyeti korumak ne kadar zormuş!
Üzerinde gece gündüz durmadan çalışmak ve bir iman haline koyarak yeni nesle nakletmek lazımmış.”

Hürriyetin en güzel tanımı da şöyle yapılır eserde: “Hürriyet serbest düşünmek, düşündüğünü serbest ve samimi söylemek değil midir?
Yani iyi diye tanıdığımız şeye iyi, ve kötü diye tanıdığımız şeye de kötü demek!
Hür insanlar bu hürriyete tahammül etmelidirler.”

“Ve asıl hüner, serbest insanları idare etmektir.
Yoksa gözleri, eli, kolu, ağzı, kafası bağlı insanları herkes idare eder!”

Kaygılar ve gerçekler ne kadar benzer değil mi?
Belki bir gün “Serbest İnsanlar Ülkesi”nde buluşabilmek dileğiyle…

*Yazımda Ahmet Ağaoğlu’nun Serbest İnsanlar Ülkesi’nde eserinin Oğuzhan Acar’ın hazırladığı ve Mavi Gök Yayınları tarafından 2020’de basılan baskısından yararlanılmıştır.

16/01/2022
Burak CANDAŞ